Người mua nhà đất quanh Tháp Bà Ponagar ở Nha Trang hay tháp Po Klong Garai ở Phan Rang cần biết thửa đất có nằm trong khu vực bảo vệ di tích không, vì Luật Di sản văn hoá 2024 đặt hai mức hạn chế khác nhau cho khu vực I và khu vực II. Bài nói mỗi khu vực được xây, sửa tới đâu, ai phải đồng ý, mức phạt khi làm sai và ba bước kiểm trước khi đặt cọc.

Nhà đất nằm trong khu vực bảo vệ I của một di tích chỉ được sửa chữa, cải tạo hoặc xây lại trên nền nhà đã có; nằm trong khu vực bảo vệ II thì được xây nhà ở riêng lẻ, nhưng phải có văn bản đồng ý của cơ quan quản lý văn hoá cấp tỉnh và không được che khuất di tích. Hai mức hạn chế này nằm ở Điều 28 và Điều 29 Luật Di sản văn hoá số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025. Ở Khánh Hoà, quy định đó chạm thẳng vào những dãy nhà quanh Tháp Bà Ponagar bên bờ sông Cái Nha Trang, quanh tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu ở Phan Rang, và quanh hàng chục đình, chùa, thành cổ đã được xếp hạng.
Khu vực bảo vệ I và khu vực bảo vệ II khác nhau ở đâu?
Khu vực bảo vệ I là phần đất giữ chính di tích, còn khu vực bảo vệ II là vành đai bao quanh để giữ cảnh quan, nên mức hạn chế xây dựng ở khu vực I chặt hơn hẳn. Theo Điều 27 Luật Di sản văn hoá 2024, khu vực I là vùng có yếu tố gốc cấu thành di tích, phải giữ nguyên trạng cả mặt bằng lẫn không gian. Khu vực II bao quanh hoặc tiếp giáp khu vực I, có nhiệm vụ bảo vệ cảnh quan văn hoá của di tích.
| Nội dung | Khu vực bảo vệ I | Khu vực bảo vệ II và vùng đệm |
|---|---|---|
| Nhà ở riêng lẻ | Chỉ sửa chữa, cải tạo, xây lại trên cơ sở hiện trạng nhà đã có | Được sửa chữa, cải tạo, xây dựng mới |
| Công trình khác | Chỉ công trình trực tiếp phục vụ bảo vệ, phát huy giá trị di tích | Được làm công trình kinh tế – xã hội theo luật chuyên ngành |
| Văn bản đồng ý của cơ quan văn hoá cấp tỉnh | Bắt buộc | Bắt buộc |
| Điều kiện chung | Không che khuất tầm nhìn, không phá vỡ quy hoạch, không nằm trong khu vực khảo cổ, không gây sạt lở, sụt lún | Như cột bên |
Nguồn: Luật Di sản văn hoá 2024, Điều 27, 28, 29.
Khoản 4 Điều 27 có một chi tiết người sống quanh di tích nên biết: khu vực tiếp giáp khu vực I sẽ không bị xác định là khu vực II khi ở đó đã có công trình không thể di dời hoặc khu dân cư do cơ quan có thẩm quyền quyết định. Nói cách khác, không phải căn nhà nào sát chân tháp cũng tự động rơi vào khu vực II; chỉ bản đồ ranh giới mới trả lời được.

Ai quyết định ranh giới, và người mua tra ở đâu?
Ranh giới khu vực bảo vệ của di tích quốc gia đặc biệt do Thủ tướng Chính phủ quyết định, của di tích quốc gia do Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, còn di tích cấp tỉnh do Chủ tịch UBND tỉnh. Khoản 5 và khoản 7 Điều 27 buộc ranh giới ấy phải thể hiện trên bản đồ địa chính, được cập nhật vào quy hoạch và cắm mốc ngoài thực địa, nên người mua có chỗ tra bằng giấy chứ không phải đoán bằng mắt.
Tháp Bà Ponagar thuộc nhóm cao nhất: theo Tiền Phong ngày 21/01/2025 dẫn Sở Văn hoá và Thể thao Khánh Hoà, Phó Thủ tướng đã ký quyết định xếp hạng tháp là di tích quốc gia đặc biệt. Tháp Po Klong Garai, nay nằm trong địa giới tỉnh Khánh Hoà sau khi hợp nhất với Ninh Thuận, được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt từ năm 2016 theo VietnamPlus. Với hai di tích này, khoản 4 Điều 29 còn đặt thêm một tầng: căn nhà nào được ghi trong hồ sơ xếp hạng hay quy hoạch tu bổ là một phần cảnh quan văn hoá của di tích thì việc sửa, xây lại phải đi theo quy trình dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi, không phải thủ tục xây nhà thông thường.

Sửa nhà hay xây mới gần di tích phải xin những gì?
Chủ nhà trong khu vực bảo vệ phải có văn bản đồng ý của cơ quan chuyên môn về văn hoá cấp tỉnh trước khi động thổ, kể cả khi căn nhà thuộc diện được miễn giấy phép xây dựng. Khoản 5 Điều 29 chia hai đường: nhà không cần giấy phép thì chủ nhà gửi hồ sơ thẳng tới cơ quan văn hoá cấp tỉnh; nhà cần giấy phép thì cơ quan cấp phép chuyển hồ sơ sang. Người đứng đầu cơ quan văn hoá cho ý kiến bằng văn bản sau khi hỏi đơn vị đang quản lý di tích.
Điều 30 kéo yêu cầu này ra cả bên ngoài vành đai: công trình hay nhà ở nằm ngoài khu vực bảo vệ và vùng đệm, nhưng có khả năng tác động tiêu cực tới yếu tố gốc hay cảnh quan di tích, cũng phải có ý kiến bằng văn bản của cơ quan quản lý văn hoá. Theo suy luận của người viết, một toà nhà nhiều tầng ở bờ nam sông Cái nhìn thẳng sang cụm tháp là loại công trình dễ bị hỏi tới điều này, dù thửa đất không nằm trong ranh khu vực II.
Luật không ghi một con số chiều cao chung cho mọi di tích. Chiều cao, mật độ và hình thức mái cho từng khu nằm trong quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích và quy chế quản lý kiến trúc của địa phương, nên hai căn nhà cách nhau một con đường có thể có hai giới hạn khác nhau.
Làm sai thì tốn hơn làm ở nơi khác. Theo Nghị định 339/2026/NĐ-CP hiệu lực từ ngày 26/8/2026, như bài giấy phép xây dựng nhà ở nông thôn Khánh Hoà đã dẫn, cá nhân xây không phép ở khu vực di tích, di sản bị phạt 40–50 triệu đồng thay vì 30–40 triệu đồng, chưa kể lệnh tháo dỡ phần sai. Câu chuyện di tích chạm vào hạ tầng cũng đã xảy ra ở cấp lớn hơn, khi tỉnh đề nghị nắn tuyến đường sắt tốc độ cao để tránh khu vực tháp Chăm, như bài tháp Hoà Lai và đường sắt tốc độ cao đã kể.
Ba bước kiểm trước khi đặt cọc nhà đất gần di tích
Người mua cần biết thửa đất nằm ở khu vực I, khu vực II hay ngoài ranh trước khi bàn giá, vì câu trả lời quyết định căn nhà có thể nâng tầng, đập đi xây lại hay chỉ được sửa trên nền cũ.
- Bước 1 — Hỏi UBND phường, xã và Văn phòng đăng ký đất đai theo số tờ, số thửa. Câu hỏi cụ thể là thửa đất có nằm trong ranh khu vực bảo vệ I, II hay vùng đệm của di tích nào không, theo bản đồ địa chính đã cập nhật.
- Bước 2 — Hỏi ban quản lý di tích và phòng quản lý di sản của Sở. Căn nhà có được ghi trong hồ sơ xếp hạng hay quy hoạch tu bổ như một phần cảnh quan không, và quy chế cho phép bao nhiêu tầng, bao nhiêu mét.
- Bước 3 — Gắn kế hoạch sửa nhà vào hợp đồng mua. Nếu người mua định nâng tầng hay xây mới, điều kiện "được cơ quan văn hoá đồng ý bằng văn bản" nên được tính trước như một mốc rủi ro, không phải chuyện xử lý sau khi đã sang tên.
Xấu: "Nhà sát tháp nhưng có sổ đỏ, mua về đập đi xây năm tầng cho thuê là được." Tốt: "Thửa này nằm ở khu vực bảo vệ nào của Tháp Bà, quy hoạch cho bao nhiêu tầng, và Sở đã từng đồng ý cho căn nào trong dãy này xây lại chưa?" Câu thứ hai biến một giả định đắt tiền thành ba câu hỏi có người trả lời bằng văn bản.
Ai KHÔNG phù hợp với nhà đất trong khu vực bảo vệ di tích?
Người mua để đập đi xây khối nhà cao tầng, khách sạn mini hay căn hộ dịch vụ nhiều phòng không nên chọn đất trong khu vực bảo vệ I, vì luật chỉ cho xây lại trên nền nhà hiện có. Kế hoạch tài chính dựa trên số tầng cao hơn hiện trạng sẽ vỡ ngay ở khâu xin ý kiến cơ quan văn hoá, và mỗi tháng chờ là một tháng vốn nằm yên.
Người cần khởi công nhanh cũng nên cân nhắc, vì thêm một văn bản đồng ý là thêm một vòng hồ sơ ngoài giấy phép xây dựng. Ngược lại, người muốn một căn nhà ở lâu dài, buổi sáng mở cửa ra là thấy tháp gạch đỏ ngàn năm tuổi và một khu phố được giữ thấp tầng, thoáng tầm nhìn, sẽ thấy chính những giới hạn này là thứ bảo vệ khung cảnh mình đã chọn mua. Ai đang so sánh tầm nhìn lâu dài của căn hộ ven biển có thể đọc thêm bài căn hộ view biển bị che tầm nhìn sau này.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trong khu vực bảo vệ I của di tích có được xây lại không?
Được, nhưng chỉ sửa chữa, cải tạo hoặc xây lại nhà ở riêng lẻ trên cơ sở hiện trạng nhà đã có, theo khoản 1 Điều 28 Luật Di sản văn hoá 2024. Chủ nhà còn phải có ý kiến đồng ý bằng văn bản của cơ quan chuyên môn về văn hoá cấp tỉnh trước khi làm.
Đất trong khu vực bảo vệ II có được xây nhà mới không?
Được xây nhà ở riêng lẻ, nhưng công trình không được che khuất tầm nhìn tới di tích hay phá vỡ quy hoạch, và chỉ khởi công sau khi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh đồng ý bằng văn bản. Chiều cao, mật độ cụ thể nằm trong quy hoạch và quy chế của từng di tích, không có một con số chung.
Làm sao biết thửa đất có nằm trong khu vực bảo vệ di tích?
Ranh giới khu vực bảo vệ phải được thể hiện trên bản đồ địa chính, cập nhật vào quy hoạch và cắm mốc ngoài thực địa theo Điều 27 Luật Di sản văn hoá 2024. Người mua hỏi UBND phường, xã và Văn phòng đăng ký đất đai theo số tờ, số thửa, đồng thời hỏi ban quản lý di tích.
Xây không phép gần di tích bị phạt bao nhiêu?
Theo Nghị định 339/2026/NĐ-CP hiệu lực từ 26/8/2026, cá nhân xây không phép ở khu vực di tích, di sản bị phạt 40–50 triệu đồng, cao hơn mức 30–40 triệu đồng ở nơi khác, chưa tính việc buộc tháo dỡ phần sai.
Số liệu trong bài lấy từ đâu (7 mục)
| Khẳng định trong bài | Căn cứ |
|---|---|
| Luật Di sản văn hoá số 45/2024/QH15 được Quốc hội khoá XV thông qua ngày 23/11/2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, gồm 9 chương, 95 điều | Thư viện Pháp luật — văn bản Luật Di sản văn hoá 2024 số 45/2024/QH15 (thuvienphapluat.vn/van-ban/Van-hoa-Xa-hoi/Luat-Di-san-van-hoa-2024-so-45-2024-QH15-583769.aspx); Báo Văn hoá — 'Quốc hội thông qua Luật Di sản văn hóa (sửa đổi)' |
| Khu vực bảo vệ I là vùng có yếu tố gốc cấu thành di tích, giữ nguyên trạng mặt bằng và không gian; khu vực bảo vệ II là khu vực bao quanh hoặc tiếp giáp khu vực I để bảo vệ cảnh quan văn hoá; khu vực tiếp giáp không xác định là khu vực II khi có công trình không thể di dời hoặc khu dân cư do cơ quan có thẩm quyền quyết định; ranh giới thể hiện trên bản đồ địa chính, cập nhật vào quy hoạch, cắm mốc trên thực địa; Chủ tịch UBND tỉnh quyết ranh giới di tích cấp tỉnh, Bộ trưởng Bộ VHTTDL với di tích quốc gia, Thủ tướng với di tích quốc gia đặc biệt | Luật Di sản văn hoá 2024, Điều 27 khoản 2–7 — bản đăng tại vi.wikisource.org (Luật Di sản văn hóa 2024/Chương III) |
| Khu vực bảo vệ I chỉ được sửa chữa, cải tạo, xây dựng công trình trực tiếp phục vụ bảo vệ và phát huy giá trị di tích, hoặc sửa chữa, cải tạo, xây dựng lại nhà ở riêng lẻ trên cơ sở hiện trạng nhà đã có; khu vực bảo vệ II và vùng đệm được sửa chữa, cải tạo, xây dựng nhà ở riêng lẻ và công trình kinh tế – xã hội; mọi trường hợp không được làm sai lệch yếu tố gốc, không phá vỡ quy hoạch, không nằm trong khu vực khảo cổ, không che khuất tầm nhìn, không gây sạt lở, sụt lún | Luật Di sản văn hoá 2024, Điều 28 khoản 1–3 — vi.wikisource.org |
| Nhà ở riêng lẻ trong khu vực bảo vệ phải tuân thủ pháp luật xây dựng và chỉ triển khai sau khi cơ quan chuyên môn về văn hoá cấp tỉnh có ý kiến đồng ý bằng văn bản; nhà không cần giấy phép thì chủ nhà gửi hồ sơ thẳng tới cơ quan này, nhà cần giấy phép thì cơ quan cấp phép chuyển hồ sơ; nhà là yếu tố gốc hoặc cảnh quan của di tích quốc gia đặc biệt thì làm theo quy định dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi; công trình ngoài khu vực bảo vệ nhưng có khả năng tác động tiêu cực tới di tích cũng phải có ý kiến bằng văn bản của cơ quan quản lý văn hoá | Luật Di sản văn hoá 2024, Điều 29 khoản 4–5 và Điều 30 — vi.wikisource.org |
| Tháp Bà Ponagar được Phó Thủ tướng Lê Thành Long ký quyết định xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, cùng bốn di tích khác, theo Sở Văn hoá và Thể thao Khánh Hoà | Tiền Phong 21/01/2025 — 'Kiến trúc độc đáo của Tháp Bà Ponagar vừa được công nhận di tích đặc biệt' (tienphong.vn/kien-truc-doc-dao-cua-thap-ba-ponagar-vua-duoc-cong-nhan-di-tich-dac-biet-post1710929.tpo) |
| Tháp Po Klong Garai được công nhận Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt năm 2016 | VietnamPlus — 'Ninh Thuận: Tăng cường bảo tồn và phát huy giá trị các Bảo vật Quốc gia' (vietnamplus.vn/ninh-thuan-tang-cuong-bao-ton-va-phat-huy-gia-tri-cac-bao-vat-quoc-gia-post956251.vnp) |
| Theo Nghị định 339/2026/NĐ-CP hiệu lực từ 26/8/2026, cá nhân xây dựng không phép bị phạt 30–40 triệu đồng, mức 40–50 triệu đồng nếu ở khu vực di tích, di sản | Bài /tin đã đăng: giay-phep-xay-dung-nha-o-nong-thon-khanh-hoa-khi-nao-can |
